نوآوری های مقررات وضعیت و نقل وانتقال بازیکنان فیفا (نسخه ۲۰۲۷)

بسم الله الرحمن الرحیم

نوآوری های مقررات وضعیت و نقل وانتقال بازیکنان فیفا (نسخه ۲۰۲۷)

چکیده 

مقررات وضعیت و نقل وانتقال بازیکنان فیفا (FIFA Regulations on the Status and Transfer of Players – RSTP) به عنوان یکی از اسناد بنیادین حقوق ورزشی جهان، در نسخه ۲۰۲۷ خود دستخوش تحولاتی اساسی شده است. این نسخه که در تاریخ ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ به تصویب دفتر شورای فیفا رسیده و از ۱ ژانویه ۲۰۲۷ لازم اجرا میشود， نه تنها بازتاب دهنده تحولات ساختاری در اکوسیستم فوتبال جهانی است، بلکه پاسخگوی خلاهای حقوقی شناسایی شده در سال های اخیر نیز می باشد.

این یادداشت با رویکردی تطبیقی و تحلیلی، نوآوری های کلیدی نسخه ۲۰۲۷ را نسبت به نسخه های پیشین بررسی میکند. مهمترین دستاوردهای این نسخه را میتوان در هفت محور زیر خلاصه کرد: 

(۱) نهادینه سازی گفتگوی اجتماعی سه جانبه به عنوان بستر قانونگذاری مشارکتی؛ 

(۲) توسعه بی سابقه حمایت از بازیکنان زن در زمینه بارداری، زایمان، فرزندخواندگی و سلامت قاعدگی؛ 

(۳) ممنوعیت کامل و شفاف سازی شده «نقل وانتقال پلی» (bridge transfer)؛ 

(۴) نظام مندسازی مشارکت بازیکنان با درآمد پایین در مبلغ نقل وانتقال؛ 

(۵) اصلاحات ساختاری در نهاد داوری فوتبال (Football Tribunal) و شفاف سازی حدود صلاحیت ها؛ 

(۶) تحول در نظام انضباطی و تضمین اجرای احکام مالی از طریق ممنوعیت ثبت بازیکن؛ و 

(۷) موازنه سازی میان ثبات قراردادی و حقوق بازیکنان وعوامل ورزشی در پرتو اصل تناسب. 

۱. مقدمه: بسترهای شکل گیری تحول در RSTP ۲۰۲۷

مقررات وضعیت و نقل وانتقال بازیکنان فیفا، بر اساس توافقی سه جانبه میان نمایندگان کارگران (بازیکنان و اتحادیه های صنفی)، کارفرمایان (باشگاه ها و لیگ ها) و فیفا تدوین شده است. نسخه ۲۰۲۷، با اتکا به همین بستر مشارکتی، گام های مهمی در جهت روزآمدسازی قواعد حقوقی برداشته است.

نکته حائز اهمیت آنکه فیفا به استثنای ضمیمه ۱ (آزادسازی بازیکنان برای تیم های ملی)، نمیتواند این مقررات را بدون توافق میان کارگران، کارفرمایان و فیفا اصلاح کند. این الزام، ماهیت مشارکتی و توافقی این سند را از بسیاری از مقررات حقوقی دیگر متمایز میسازد و آن را به یک «قرارداد جمعی جهانی» در عرصه فوتبال تبدیل کرده است.

۲. نوآوری های کلیدی نسخه ۲۰۲۷

۲-۱. نهادینه سازی گفتگوی اجتماعی سه جانبه (مواد ۱ و ۲)

بی تردید مهمترین نوآوری ساختاری نسخه ۲۰۲۷، ایجاد «بستر گفتگوی اجتماعی جهانی برای فوتبال حرفه ای» (Global Social Dialogue Platform for Professional Football) است. این بستر که به طور رسمی در ماده ۱ مقررات شناسایی شده، نهادی است که فیفا به همراه نمایندگان کارگران و کارفرمایان میتوانند ضمن آن، مقررات تفصیلی آیین دادرسی این بستر را به طور مشترک تصویب کنند.

این رویکرد، تحولی پارادایماتیک در روش وضع مقررات فیفا محسوب میشود. پیش از این، فرآیند تدوین مقررات عمدتا از بالا به پایین (top-down) و با محوریت فیفا بود. اما نسخه ۲۰۲۷، با رسمیت بخشیدن به نقش اتحادیه های بازیکنان و باشگاه ها در فرآیند قانونگذاری، الگویی از دموکراسی صنفی مشارکتی را به نمایش گذاشته است که در حقوق کار تطبیقی نیز رویکردی پیشرو به شمار میرود.

۲-۲. حمایت بی سابقه از بازیکنان زن (مواد ۱۸quater و ۱۸quinquies)

بدون تردید، مهمترین تحول محتوایی نسخه ۲۰۲۷ را باید در حوزه حمایت از بازیکنان زن جستجو کرد. فیفا با گنجاندن مقررات مفصلی در زمینه بارداری، زایمان، فرزندخواندگی، مرخصی خانوادگی و سلامت قاعدگی، گامی بی سابقه در جهت تحقق برابری جنسیتی و حمایت از حقوق باروری بازیکنان زن برداشته است.

الف) مرخصی زایمان، فرزندخواندگی و خانوادگی

ماده ۱۸quater با استناد به تعاریف مندرج در بخش تعاریف (بندهای ۳۰، ۴۲ و ۴۳)، حداقل دوره های مرخصی با حقوق را به شرح زیر تعیین کرده است:

نوع مرخصی حداقل مدت شرایط

مرخصی زایمان۱۴ هفته (حداقل ۸ هفته پس از زایمان)

برای بازیکن/مربی زن باردارمرخصی فرزندخواندگی۸ هفته (کودک زیر ۲ سال) / ۴ هفته (۲ تا ۴ سال) / ۲ هفته (بالای ۴ سال)باید ظرف ۶ ماه از تاریخ رسمی فرزندخواندگی گرفته شودمرخصی خانوادگی۸ هفته برای غیر از مادر زیستی؛ باید ظرف ۶ ماه از تولد گرفته شود

مبلغ پرداختی در این ایام معادل دو سوم حقوق قراردادی بازیکن تعیین شده است. با این حال، در صورت وجود موافقتنامه جمعی معتبر، مقررات آن بر این قاعده مقدم است و در صورت نبود موافقتنامه جمعی، قوانین داخلی مساعدتر اعمال میشود.

ب) حمایت در برابر فسخ تبعیض آمیز قرارداد

یکی از حساسترین نوآوری ها، جرم زدایی از بارداری در عرصه روابط کاری است. ماده ۱۸quater به صراحت مقرر میدارد که اعتبار قرارداد نمی تواند مشروط به انجام یا نتیجه آزمایش بارداری، باردار شدن در طول مدت قرارداد، یا استفاده از مرخصی های مرتبط باشد. افزون بر این، در صورت فسخ یکجانبه قرارداد توسط باشگاه به دلایل مرتبط با بارداری، تخلف از قرارداد بدون علت موجه تلقی شده و باشگاه مشمول محرومیت دو دوره ثبت نام کامل و متوالی برای ثبت بازیکنان زن جدید خواهد شد. همچنین فرض بر این است که فسخ در دوران بارداری یا مرخصی، ناشی از بارداری بوده است، مگر اینکه خلاف آن اثبات شود.

ج) حق ادامه فعالیت ورزشی در دوران بارداری

نوآوری مهم دیگر، حق بازیکن برای ادامه ارائه خدمات ورزشی (بازی و تمرین) در دوران بارداری است، مشروط بر اینکه باشگاه برنامه مشارکت ایمن را با اولویت سلامت مادر و جنین تدوین کند. در صورت عدم ایمنی یا انتخاب بازیکن برای عدم ادامه فعالیت ورزشی، باشگاه موظف است امکان ارائه خدمات اشتغالی جایگزین را فراهم کند. در هر دو حالت، بازیکن تا زمان استفاده از مرخصی زایمان، مستحق دریافت حقوق کامل خواهد بود.

د) سلامت قاعدگی (ماده ۱۸quinquies)

برای نخستین بار در تاریخ مقررات فیفا، سلامت قاعدگی بازیکنان زن به رسمیت شناخته شده است. باشگاه ها موظف شده اند در تمام اوقات به نیازهای بازیکنان زن مرتبط با چرخه قاعدگی و سلامت قاعدگی احترام بگذارند. بازیکن زن با ارائه گواهی پزشکی معتبر از متخصص زنان یا پزشک متخصص، میتواند در صورت نیاز از تمرین یا مسابقات غایب باشد و در این ایام مستحق دریافت حقوق کامل خواهد بود.

این مقرره، فوتبال را در زمره پیشگامان حوزه ورزش در شناسایی رسمی نیازهای زیستی-پزشکی زنان قرار میدهد و الگویی برای سایر رشتههای ورزشی محسوب میشود.

۲-۳. ممنوعیت کامل و شفاف سازی شده «نقل و انتقال پلی» (ماده ۵bis)

«نقل وانتقال پلی» (bridge transfer) پدیده ای است که در آن یک بازیکن در فاصله زمانی کوتاه، دو نقل و انتقال متوالی (ملی یا بین المللی) را تجربه میکند که هدف از آن، دور زدن مقررات یا کلاهبرداری از اشخاص یا نهادهای دیگر است. نسخه ۲۰۲۷ با ماده ۵bis، موضعی قاطع در قبال این پدیده اتخاذ کرده است:

• ممنوعیت مطلق: هیچ باشگاه یا بازیکنی اجازه مشارکت در نقلوانتقال پلی را ندارد.
• فرض قانونی: اگر دو نقل وانتقال متوالی بازیکن ظرف ۱۶ هفته رخ دهد، فرض بر این است که طرفین در نقل و انتقال پلی مشارکت داشته اند، مگر اینکه خلاف آن اثبات شود.
• مجازات: کمیته انضباطی فیفا بر اساس آییننامه انضباطی فیفا، مرتکبین را مشمول مجازات خواهد کرد.

این شفافسازی، قدرت اثباتی دعاوی را برای فیفا تسهیل کرده و با ایجاد فرض قانونی، بار اثبات را به نفع فیفا تغییر داده است.

۲-۴. نظام مندسازی مشارکت بازیکنان در مبلغ نقل وانتقال (ماده ۲۱bis)

ماده ۲۱bis که در بخش نهم مقررات (با عنوان «مشارکت بازیکن در مبالغ نقل وانتقال») گنجانده شده، یکی از مهمترین دستاوردهای حقوقی نسخه ۲۰۲۷ برای حمایت از بازیکنان با درآمد پایین به شمار میرود.

مقرره اجباری: در نقل وانتقالهای دائمی بین المللی، باشگاه مبدا موظف است معادل ۵٪ از کل مبلغ ثابت نقل وانتقال را مستقیما به بازیکنی بپردازد که در فصل نقل وانتقال، حقوق ثابت سالانه ای کمتر از ۱۵۰,۰۰۰ یورو (یا معادل آن) دریافت میکرده است.

قابلیت اغماض نسبی: بازیکن میتواند بخشی از این سهم را اسقاط کند، اما این اسقاط تنها نسبت به مازاد بر بیشترین از دو مقدار زیر قابل اعمال است:

(۱) حقوق ثابت بازیکن در آخرین سال قرارداد با باشگاه مبدا، یا 

(۲) ۲.۵٪ از کل مبلغ نقل وانتقال. بدین ترتیب، بازیکن همواره حداقل ۲.۵٪ از مبلغ نقل وانتقال را دریافت خواهد کرد.

شرایط پرداخت: در صورت پرداخت مبلغ نقلوانتقال بهصورت اقساطی، سهم بازیکن به نسبت دریافت هر قسط توسط باشگاه مبدا پرداخت میشود.

معافیت ها: در صورت ممنوعیت قانون داخلی، موافقتنامه جمعی معتبر، یا وجود سازوکار مشابه در حقوق داخلی، این الزام اعمال نمیشود.

۲-۵. تحول در نهاد داوری فوتبال (مواد ۲۲ تا ۲۵)

نسخه ۲۰۲۷ با بازطراحی ساختار نهادهای حل وفصل اختلاف، شفافیت و کارآمدی بیشتری را در رسیدگی به دعاوی فراهم کرده است.

الف) تفکیک صلاحیت در Football Tribunal

ماده ۲۳، وظایف دو رکن اصلی Football Tribunal را به روشنی تفکیک کرده است:

رکن صلاحیت

Dispute Resolution Chamber

اختلافات باشگاه-بازیکن (ثبات قراردادی)، آموزش و جبران خدمات، سازوکار همبستگی، مشارکت در مبلغ نقل وانتقال

Players&#۳۹; Status Chamber

اختلافات مربیان، مسائل مربوط به EPP، درخواست های مقرراتی

ب) محدودیت زمانی دو ساله

ماده ۲۳(۳) مقرر میدارد که Football Tribunal به هیچ دعوایی که بیش از دو سال از واقعه منشا اختلاف گذشته باشد، رسیدگی نخواهد کرد. این محدودیت ex officio توسط خود دادگاه بررسی میشود و از اطاله دادرسی جلوگیری میکند.

ج) نرخ بهره تاخیر تادیه

در دعاوی مربوط به مطالبات معوق، Football Tribunal به نرخ ۸٪ در سال به عنوان بهره تاخیر تادیه رای خواهد داد، مگر اینکه نرخ بهره توافقی دیگری در قرارداد پیش بینی شده باشد.

د) تضمین اجرای احکام مالی (ماده ۲۴)

مهمترین نوآوری در حوزه اجرای احکام، ممنوعیت ثبت بازیکن تا زمان پرداخت کامل مبلغ محکوم به است. چنانچه باشگاه محکوم علیه ظرف ۴۵ روز از تاریخ ابلاغ رای، مبلغ را نپردازد:

• ممنوعیت ثبت بازیکن در اولین دوره ثبت نام باز بعدی اعمال میشود.
• حداکثر مدت این ممنوعیت، سه دوره ثبت نام کامل و متوالی است.

ماده ۲۵ نیز با شناسایی مفهوم «جانشین ورزشی» (sporting successor)، از انتقال تعهدات به نهادهای جدید جلوگیری کرده و امکان فرار از اجرای احکام را مسدود نموده است.

۲-۶. اصلاحات در نظام ثبت نام و نقل وانتقال (مواد ۵ تا ۱۰) الف) ثبت نام الکترونیکی اجباری (ماده ۵)

هر اتحادیه موظف به داشتن سامانه ثبتنام الکترونیکی بازیکنان است که باید به بازیکنان FIFA ID اختصاص دهد. بازیکن تنها در صورت ثبت نام الکترونیکی و داشتن FIFA ID، مجاز به مشارکت در فوتبال سازمان یافته است. این الزام، شفافیت اطلاعاتی و یکپارچگی داده ها را در سطح جهانی تضمین میکند.

ب) محدودیت ثبت بازیکن در باشگاه ها (ماده ۵(۴))

بازیکنان میتوانند در یک فصل، حداکثر در سه باشگاه ثبت نام شوند، اما فقط برای دو باشگاه مجاز به بازی در مسابقات رسمی هستند. استثنای فصل های همپوشان (تابستان/پاییز در مقابل زمستان/بهار) با رعایت شرایط خاص، امکان ثبت در باشگاه سوم را فراهم کرده است.

ج) محدودیت های قرض (ماده ۱۰)

از ۱ ژوئیه ۲۰۲۴، هر باشگاه در هر زمان حداکثر میتواند شش بازیکن حرفه ای را قرض دهد و شش بازیکن حرفه ای را قرض بگیرد. این محدودیت برای بازیکنان کمتر از ۲۱ سال که باشگاهآموخته (club-trained) باشگاه مبدا هستند، اعمال نمیشود. همچنین قرض بین دو باشگاه خاص، حداکثر سه بازیکن در هر جهت مجاز است.

د) دوره های ثبت نام (ماده ۶)

دوره ثبت نام اول حداقل ۸ هفته و حداکثر ۱۲ هفته و دوره دوم حداقل ۴ هفته و حداکثر ۸ هفته تعیین شده است. مجموع هر دو دوره نباید از ۱۶ هفته تجاوز کند.

۲-۷. حمایت از بازیکنان کم سن وسال (مواد ۱۹ و ۱۹bis و ۱۹ter) الف) استثنائات نقل وانتقال بین المللی بازیکنان زیر ۱۸ سال

ماده ۱۹ با پنج استثنا، امکان نقلوانتقال بینالمللی بازیکنان زیر ۱۸ سال را فراهم کرده است:
۱. نقل مکان خانواده به دلایل غیرمرتبط با فوتبال
۲. نقل وانتقال درون اتحادیه اروپا/منطقه اقتصادی اروپا برای بازیکنان ۱۶ تا ۱۸ سال با رعایت تعهدات آموزشی و اسکان مناسب
۳. نقل وانتقال فرامرزی (حداکثر ۵۰ کیلومتر از مرز)
۴. پناهندگی یا حمایت بشردوستانه
۵. برنامه تبادل دانش آموزی (حداکثر یک سال، فقط باشگاه کاملا آماتور)

ب) معافیت محدود برای افراد کم سن وسال (LME)

ماده ۱۹(۷) به اتحادیه ها اجازه میدهد برای معافیت محدود افراد کم سن وسال (Limited Minor Exemption) به Players&#۳۹; Status Chamber دادگاه فوتبال درخواست دهند. این معافیت، اتحادیه ها را از تعهدات سنگین ماده ۱۹(۴) برای بازیکنان آماتور زیر سن قانونی که در باشگاه های کاملا آماتور ثبت نام میشوند، رها میکند.

ج) آزمایش (Trial) بازیکنان (ماده ۱۹ter)

برای نخستین بار، مقررات مفصلی برای دوره آزمایش بازیکنان وضع شده است:

• حداکثر مدت آزمایش: ۸ هفته برای بازیکنان ۲۱ سال و زیر، و ۳ هفته برای بالای ۲۱ سال.
• بازیکن حرفه ای برای آزمایش با باشگاه دیگر، نیاز به اجازه کتبی از باشگاه فعلی دارد.
• استفاده از فرم آزمایش فیفا (FIFA Trial Form) الزامی است.
• افراد کم سن وسال حداکثر دو آزمایش در هر سال تقویمی مجاز هستند.
• هرگونه پرداخت مرتبط با آزمایش (به جز توافق دوجانبه باشگاه و بازیکن) ممنوع است.

۲-۸. مقررات خاص اوکراین (ضمیمه ۷)

با توجه به جنگ در اوکراین، فیفا مقررات موقتی را در ضمیمه ۷ گنجانده است که تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ اعتبار دارد. مهمترین احکام این ضمیمه:

. بازیکنان و مربیان میتوانند قراردادهای بین المللی خود با باشگاههای اوکراینی یا روسی را یکجانبه تعلیق کنند.

• بازیکنانی که قرارداد خود را تعلیق کرده اند، با ثبتنام در باشگاه جدید، مرتکب تخلف از قرارداد نمیشوند.
• این بازیکنان میتوانند در یک فصل در چهار باشگاه ثبت نام شوند و برای سه باشگاه به میدان بروند.
• افراد کم سن وسال ساکن اوکراین، مشمول استثنائات ماده ۱۹ تلقی میشوند.

۳. تحلیل تطبیقی و حقوقی

۳-۱. تحول در مفهوم «ثبات قراردادی»

نسخه ۲۰۲۷ با حفظ اصول ثبات قراردادی (مواد ۱۳ تا ۱۸)، رویکردی متوازن تر را در پیش گرفته است. ماده ۱۴bis با شناسایی دلیل موجه برای فسخ قرارداد در صورت معوقات حقوقی (حداقل دو ماه حقوق پرداخت نشده)，حمایت از بازیکنان را در برابر بدعهدی مالی باشگاه ها تقویت کرده است. همچنین ماده ۱۵ با ایجاد امکان فسخ قرارداد به دلیل دلیل موجه ورزشی (sporting just cause) برای بازیکنانی که کمتر از ۱۰٪ مسابقات رسمی تیم را بازی کرده اند، توازن قدرت را به نفع بازیکن تعدیل کرده است.

۳-۲. توسعه حقوق کارگران ورزشی

با گنجاندن مقررات جامع حمایت از بازیکنان زن (بارداری، زایمان، فرزندخواندگی، سلامت قاعدگی)، فیفا گامی بلند در جهت تساوی جنسیتی و رعایت حقوق کار برداشته است. این رویکرد با اصول کنوانسیون های سازمان بین المللی کار (ILO) و به ویژه کنوانسیون حمایت از مادران (شماره ۱۸۳) هماهنگی کامل دارد.

۳-۳. شفافیت مالی و مبارزه با فساد

ممنوعیت مالکیت شخص ثالث بر حقوق اقتصادی بازیکنان (ماده ۱۸ter) ، ممنوعیت نقل وانتقال پلی (ماده ۵bis)، و الزام به ثبت تمام پرداخت ها در سامانه TMS، همگی در جهت شفافیت مالی و مبارزه با فساد در نظام نقل وانتقال طراحی شده اند.

۴. جمع بندی و چشم انداز

مقررات وضعیت و نقل وانتقال بازیکنان فیفا (نسخه ۲۰۲۷) را میتوان نقطه عطفی در حقوق ورزشی جهان دانست. این نسخه با سه ویژگی اساسی، از تمام نسخه های پیشین متمایز میشود:

اولا، با نهادینه سازی گفتگوی اجتماعی سه جانبه، فرآیند قانونگذاری را از حالت دستوری و یکجانبه به فرآیندی مشارکتی و توافقی تبدیل کرده است.

ثانیا، با گنجاندن حمایت های بی سابقه از بازیکنان زن در زمینه بارداری، زایمان، فرزندخواندگی و سلامت قاعدگی، فیفا به پیشگام حقوق کارگران ورزشی در سطح جهانی تبدیل شده است.

ثالثا، با شفاف سازی قواعد مربوط به نقل وانتقال پلی، مشارکت بازیکنان در مبالغ نقل وانتقال، و نظام مندسازی تضمین اجرای احکام مالی، کارآمدی و انصاف نظام نقل وانتقال را به سطحی بی سابقه ارتقا داده است.

با این حال، چالش های پیشرو نیز قابل تامل هستند: نحوه اجرای مقررات حمایت از بازیکنان زن در کشورهای با فرهنگ های متفاوت، کارآمدی سازوکارهای تضمین اجرای احکام در برابر باشگاه های بدعهد، و تعامل این مقررات با قوانین داخلی کشورها، از جمله موضوعاتی هستند که در عمل نیازمند نظارت و پایش مستمر خواهند بود.

در مجموع، RSTP ۲۰۲۷ نه تنها یک سند حقوقی، بلکه بیانیه ای از تعهد فیفا به عدالت، برابری و کرامت انسانی در عرصه فوتبال جهانی است.

تاریخ تدوین: تیرماه ۱۴۰۴
بر اساس متن مصوب ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ – لازماجرا از ۱ ژانویه ۲۰۲۷

وکیل ورزشی